پایانه مرزی نوردوز

الف: کریدور شمال-جنوب:

ایران به علت واقع شدن در مسیر ترانزیتی کریدور شمال – جنوب می تواند مدت زمان ترانزیت کالا از هند به اروپا را به نصف مدت زمان فعلی کاهش دهد. در مسیر فعلی که از دریای سرخ عبور می کند متوسط مدت زمان سفر کالای ترانزیتی از هند به اروپا حدود 45 الی 60 روز زمان طول می کشد، این در حالی است که در صورت ترانزیت کالا از مسیر ایران، متوسط زمان سفرکالای ترانزیت به 25 الی 30 روز کاهش خواهد یافت که علاوه بر کاهش هزینه های حمل کالا و میزان مصرف سوخت، قیمت تمام شده ی این محصولات نیز به طور چشمگیری کاهش می یابد. این مزیت استثنائی در تصویر شماره 2 به خوبی مشهود است.

تصویر شماره 2. مسیر فعلی(قرمز) و پیشنهادی(زرد) کریدور شمال- جنوب

ب: جریان ترانزیت شرقی- غربی آسیا:

یکی دیگر از مزیت های ترانزیتی ایران، واقع شدن در جریان ترانزیت شرقی- غربی آسیاست که در کشور دارای 2 مسیر می باشد: مسیر اول : زاهدان- کرمان - یزد- نائین- قم- همدان و مرز خسروی مسیر دوم : مشهد- دامغان- تهران- قزوین- زنجان- تبریز و مرز بازرگان

پ: ترانزیت مواد سوختی:

به طور خلاصه مزیت های ترانزیت مواد سوختی از ایران شامل موارد ذیل است:

1- موقعیت ویژه جغرافیایی ایران به عنوان یک مسیر ترانزیتی کوتاه و مناسب

2- فروپاشی نظام سوسیالیستی در شوروی و استقلال کشورهای آسیانه میانه و رقابت بین آن ها جهت دسترسی به آب های آزاد

3- رشد فزاینده اقتصادی کشورهای شرق و جنوب آسیا و علاقه مندی آن ها به تجارت با غرب

4- امنیت بیشتر مسیر ترانزیتی ایران در مقایسه با مسیرهای رقیب

5- 980 کیلومتر مرز استراتژیک (مرز مشترک با کشورهای صادر کننده نفت و گاز) و قرار داشتن در مسیر انتقال 75 درصد مخازن نفت و گاز جهان 

6- دارا بودن مشترکات دینی، فرهنگی و تاریخی با گروه کشورهای آسیای میانه

7- حضور ایران در بلوک اقتصادی اکو

8- رشد اقتصادی فزاینده در کشورهای در حال توسعه منطقه خاورمیانه و آسیای میانه با توجه به پتانسیل بسیار قوی کشور، در صورت استفاده مناسب از این فرصت، ترانزیت مواد سوختی می تواند نقش قابل توجهی بر اقتصاد کشور داشته باشد.

دلایل اهمیت صنعت حمل و نقل و ترانزیت سوخت در اقتصاد کشور به شرح موارد ذیل می باشد:

- اقتصاد جهانی از دهه 80 میلادی به واسطه کاهش تعرفه و رفع سایر موانع و همچنین افزایش انواع موافقتنامه های بین المللی، رشد وتوسعه چشمگیری داشته است.

- ساختار صنعت به ویژه در کشورهای توسعه یافته به گونه ای است که منجر به عدم محلی شدن فعالیت ها و استفاده بیشتر از منابع مختلف در نقاط مختلف جهانی شده از این رو امروزه این صنعت یکی از پرسودترین تجارت های دنیا به شمار می رود. طبیعتاً کشورهایی که در مسیر کریدورهای ترانزیتی قرار می گیرند می توانند بیشترین بهره را از این تجارت ببرند. ارزش تقریبی تجارت کالا و خدمات در سال 2005 حدود 8100 میلیارد دلار و سهم آسیا از این حجم تجارت جهانی یعنی حدود 2700 میلیاد دلار بوده و میزان کرایه حمل، حدود 10 درصد این بازار و معادل 270 میلیارد دلار برآورد می شود.

- کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی با در نظر گرفتن درآمد بالقوه از درآمد سالیانه 270 میلیارد دلاری ترانزیت کالا و سوخت

- پیش بینی کسب درآمد سالیانه حدود 5/1 میلیارد دلار در سال برای کشور که با تدوین برنامه راهبردی و توجه هر چه بیشتر به سوآپ می توان در بلندمدت به کسب درآمد بالغ بر 5 تا 6 میلیارد دلار در سال امیدوار بود.

بیشترین میزان کالاهای ترانزیتی از خاک ایران به لحاظ وزنی به سوخت اختصاص دارد به طوری که 61 درصد از حجم کل ترانزیت را دارا می باشد. همچنین بیشترین کالای ترانزیت شده از مسیر ایران به لحاظ وزنی از مبدأ کشور قزاقستان بوده که شامل 26 درصد از وزن کل کالاهای ترانزیتی می باشد. پس از قزاقستان، کشورهای ترکمنستان با 24 درصد، امارات متحده عربی با 5/12 درصد، روسیه با 7/7 درصد و ازبکستان با 6/6 درصد بیشترین میزان کالاهای ترانزیتی را به لحاظ وزنی به خود اختصاص می دهند. 77 درصد از وزن کالاهای ترانزیت شده از خاک ایران از مبدأ 5 کشور قزاقستان، ترکمنستان، امارات متحده عربی، روسیه و ازبکستان بوده است. 

تصویر شماره 3. میزان ترانزیت کالا به کشورهای همسایه

طبق آن چه در تصویر فوق نشان داده شده است، حدود 54 درصد از وزن کل کالاهای ترانزیتی از خاک ایران به مقصد کشور امارات متحده عربی بوده است و پس از آن کشورهای عراق با 8/9 درصد، افغانستان با 9 درصد، ترکیه با 6/7 درصد و آذربایجان با 4/6 درصد قرار دارند. 3/84 درصد از وزن کل کالاهای ترانزیت شده از خاک ایران به مقصد 5 کشور فوق الذکر بوده است. [2] در طی سال 1385 بیش از 11 میلیون تن کالا از کشور ترانزیت شده است که 39 درصد از طریق جاده، 10 درصد از طریق راه آهن و 51 درصد به صورت سوآپ بوده است. در جدول شماره 2 خلاصه آمار مقایسه ای سالهای 84 و 85 ترانزیت کالا در کشور به تفکیک مواد نفتی، غیرنفتی و سواپ ارائه شده که نشان دهنده رشد 25 درصدی است. 

ترانزیت از فرصت های بالقوه حمل و نقل است که می تواند تاثیر زیادی بر اقتصاد کشور داشته باشد. لذا با توجه به واقع شدن ایران در مسیر ترانزیت شرق - غرب و کریدور شمال- جنوب آسیا و همچنین وجود بازار بسیار گسترده کشورهای آسیای میانه برای ترانزیت کالاهای نفتی و غیر نفتی، ضروری است مسوولین با ایجاد تمهیداتی، نسبت به جذب کالاهای ترانزیت اقدامات بیشتری انجام دهند تا مسیرهای عبوری از کشورمان نسبت به مسیرهای مشابه و جایگزین، دارای جذابیت بیشتری باشد.

از جمله اقدامات پیشنهادی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- توسعه شبکه حمل و نقل جاده ای و ریلی کشور

2- ارتقای کیفیت خدمات نگهداری راهها و راه آهن و افزایش ایمنی عبور

3- اتصال شبکه ریلی کشور به راه آهن کشورهای همجوار

4- جذب بیشتر سرمایه گذاری خارجی و داخلی برای افزایش توان ترانزیتی کشور

5- کاهش هزینه ها و اقتصادی نمودن فعالیت ها با حذف گلوگاههای محدود کننده و کاهش عوارض

6- استفاده از تجهیزات و ناوگان مجهز به فناوری روز از جمله ایجاد بستر IT و GIS و تجهیز پایانه ها به دروازه های X-Ray

7- اولویت بندی ساخت، بهبود و نگهداری شبکه راه های ترانزیتی کشور مبتنی بر تقاضای سفر